An toàn thang máy gia đình: Không chỉ là thiết bị tốt, mà còn phải được kiểm định
Khi lựa chọn thang máy gia đình, đặc biệt là thang máy mini, khách hàng thường quan tâm đến kích thước, thiết kế cabin, độ êm, thương hiệu máy kéo hay mức giá đầu tư. Tuy nhiên, đối với một thiết bị trực tiếp vận chuyển con người theo phương thẳng đứng, an toàn phải là tiêu chí quan trọng nhất.
Một chiếc thang máy nhìn đẹp, sử dụng linh kiện tốt hoặc có kết cấu chắc chắn chưa đồng nghĩa với việc toàn bộ hệ thống đã đủ điều kiện vận hành an toàn.
An toàn thang máy gia đình phải được hình thành từ nhiều lớp:
Tiêu chuẩn phù hợp → thiết kế đúng → thiết bị đạt chất lượng → kết cấu và lắp đặt đúng kỹ thuật → kiểm định đạt yêu cầu → bảo trì và sử dụng đúng quy trình.
Trong đó, kiểm định kỹ thuật an toàn là bước đánh giá độc lập đặc biệt quan trọng, bởi đây là quá trình kiểm tra chiếc thang đã được lắp đặt hoàn chỉnh trong điều kiện thực tế, chứ không chỉ đánh giá từng linh kiện riêng lẻ.
1. Nguyên tắc đầu tiên: Thang máy phải đáp ứng đúng tiêu chuẩn an toàn dành cho loại thang đó
Không nên đánh giá độ an toàn của một chiếc thang máy chỉ dựa trên thương hiệu hoặc xuất xứ linh kiện.
Điều quan trọng trước tiên là phải xác định thang máy thuộc loại nào và phải đáp ứng quy chuẩn nào.
Tại Việt Nam, QCVN 32:2018/BLĐTBXH – Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn lao động đối với thang máy gia đình hiện vẫn còn hiệu lực. Quy chuẩn này áp dụng cho loại thang máy gia đình được định nghĩa với một số giới hạn kỹ thuật, trong đó vận tốc định mức không vượt quá 0,3 m/s, diện tích hữu ích sàn cabin không lớn hơn 1,6 m² và hành trình nâng không lớn hơn 15 m.
Đối với các thang chở người có cấu hình nằm ngoài phạm vi của QCVN 32:2018/BLĐTBXH, việc xác định quy chuẩn áp dụng phải căn cứ vào loại thang và đặc tính kỹ thuật thực tế; QCVN 02:2019/BLĐTBXH là quy chuẩn quốc gia về an toàn lao động đối với thang máy nói chung. Xem thêm tại đây.
Điều này rất quan trọng.
Không phải cứ được gọi trong thương mại là “thang máy gia đình” thì mặc nhiên mọi sản phẩm đều thuộc cùng một nhóm kỹ thuật.
Vì vậy, khách hàng nên yêu cầu nhà cung cấp trả lời rõ:
- Thang máy thuộc loại nào?
- Quy chuẩn kỹ thuật nào được áp dụng?
- Các bộ phận an toàn có hồ sơ và chứng nhận phù hợp hay không?
- Sau khi lắp đặt, thang sẽ được kiểm định theo quy trình nào?
Một sản phẩm an toàn phải bắt đầu từ việc xác định đúng chuẩn, chứ không phải từ một lời khẳng định chung rằng “thiết bị đạt tiêu chuẩn châu Âu” hay “linh kiện nhập khẩu”. Tìm hiểu thêm về thang máy mini G7 tại đây.
2. An toàn thang máy gia đình phải được thiết kế vào toàn bộ hệ thống
Một chiếc thang máy là một hệ thống cơ – điện – điều khiển tương đối phức tạp.
Do đó, an toàn không thể phụ thuộc vào một linh kiện duy nhất.
QCVN 32:2018/BLĐTBXH quy định nhiều yêu cầu liên quan đến cabin, cửa tầng, khoảng cách an toàn, hệ thống treo, máy dẫn động, bộ khống chế vượt tốc và công tác cứu hộ. Ví dụ, quy chuẩn yêu cầu cửa tầng phải bảo vệ lối vào tầng, quy định khoảng hở giữa cabin và các bộ phận của giếng thang, đồng thời có yêu cầu riêng đối với bộ khống chế vượt tốc.
Có thể hiểu các lớp an toàn chính của một thang máy gia đình gồm:
Kết cấu chịu lực
Khung thang, ray dẫn hướng, cabin, hệ thống treo và các vị trí liên kết với công trình phải đủ khả năng chịu tải trong các chế độ làm việc được thiết kế.
Đây là lý do việc tính toán và thi công khung thép, hố thang hoặc kết cấu liên kết không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm thi công thông thường.
Hệ thống dẫn động và phanh
Máy kéo hoặc hệ truyền động phải bảo đảm khả năng vận hành trong tải trọng thiết kế và có hệ thống phanh phù hợp.
Khi có bất thường về nguồn điện hoặc điều khiển, hệ thống phải chuyển về trạng thái an toàn theo nguyên lý thiết kế.
Hệ thống chống vượt tốc
Với các cấu hình áp dụng, hệ thống khống chế vượt tốc và cơ cấu an toàn liên quan đóng vai trò bảo vệ khi cabin di chuyển với tốc độ vượt giới hạn cho phép.
QCVN 32 có quy định riêng về bộ khống chế vượt tốc cũng như khả năng phục hồi tiếp điểm điện an toàn phục vụ công tác cứu hộ.
Cửa tầng và cửa cabin
Đây là một trong những vùng rủi ro quan trọng nhất của thang máy.
Nguyên tắc cơ bản là người sử dụng không được tiếp cận khoảng giếng thang nguy hiểm khi cabin chưa ở đúng vị trí an toàn.
Vì vậy, thiết kế cửa, khóa cửa và mạch an toàn cửa có vai trò đặc biệt quan trọng.
Kiểm soát tải trọng
Tải trọng cho phép phải được xác định rõ, đồng thời hệ thống cần có giải pháp hạn chế tình trạng vận hành khi quá tải theo thiết kế.
Hồ sơ kỹ thuật của thang máy gia đình theo QCVN 32 cũng phải thể hiện các đặc trưng như thiết bị an toàn, máy dẫn động, độ bền cáp và cơ cấu hạn chế quá tải.
Hệ thống cứu hộ
Thang máy không thể được thiết kế với giả định rằng sẽ không bao giờ mất điện hoặc xảy ra sự cố.
QCVN 32 yêu cầu thang máy phải có giải pháp cứu hộ bằng tay và cứu hộ bằng điện, đồng thời nhà sản xuất phải có quy trình cứu hộ phù hợp khi xảy ra sự cố.
Đây là một điểm khách hàng rất nên kiểm tra khi lựa chọn thang máy cho gia đình, đặc biệt khi trong nhà có người cao tuổi hoặc trẻ nhỏ.
3. Chất lượng thiết bị tốt nhưng lắp đặt sai vẫn có thể tạo ra rủi ro
Thang máy khác với nhiều thiết bị gia dụng ở chỗ phần lớn hệ thống chỉ hoàn thiện sau khi được lắp trực tiếp tại công trình.
Máy kéo có thể tốt.
Tủ điều khiển có thể tốt.
Ray, cáp, cửa và thiết bị an toàn có thể đến từ những nhà sản xuất uy tín.
Nhưng nếu:
- ray không được căn chỉnh chính xác;
- liên kết khung không phù hợp;
- cửa tầng lắp sai;
- khoảng cách an toàn không đúng;
- hệ thống điện an toàn đấu nối không đúng;
- phanh và bộ khống chế vượt tốc không được hiệu chỉnh;
- tải trọng và thông số thực tế khác với thiết kế;
thì toàn bộ chiếc thang vẫn có thể không đạt yêu cầu an toàn.
Chính vì vậy QCVN 32 yêu cầu đơn vị lắp đặt, hiệu chỉnh, bảo dưỡng và sửa chữa phải có năng lực phù hợp; nhân sự kỹ thuật phải được đào tạo chuyên môn và huấn luyện an toàn, đồng thời quá trình lắp đặt phải tuân thủ hướng dẫn của nhà sản xuất và các yêu cầu kỹ thuật liên quan.
Nói cách khác:
Chất lượng linh kiện quyết định tiềm năng của một chiếc thang, nhưng chất lượng lắp đặt quyết định hệ thống đó có làm việc đúng như thiết kế hay không.
4. Thang máy mini không hố PIT có an toàn không?
Một trong những câu hỏi thường gặp khi lựa chọn thang máy cho nhà cải tạo là: thang máy mini không hố PIT có an toàn không?
Câu trả lời là: CÓ, nếu sản phẩm được thiết kế ngay từ đầu cho cấu hình không hố PIT hoặc PIT rất nông, sử dụng thiết bị phù hợp, lắp đặt đúng kỹ thuật và được kiểm định đạt yêu cầu trước khi đưa vào sử dụng.
Điều cần lưu ý là “không hố PIT” không có nghĩa đơn giản là bỏ hố PIT khỏi một chiếc thang máy thông thường.
Không PIT phải là một giải pháp thiết kế, không phải giải pháp thi công
Hố PIT là phần không gian nằm bên dưới điểm dừng thấp nhất của cabin. Với thang máy truyền thống, khu vực này có thể đảm nhiệm nhiều chức năng kỹ thuật như bố trí thiết bị dưới cabin, giảm chấn, ray dẫn hướng và tạo các khoảng không gian an toàn cần thiết. Tìm hiểu thêm tại đây.
Vì vậy, một loại thang vốn được thiết kế cần hố PIT không thể tùy tiện giảm chiều sâu hoặc bỏ PIT chỉ vì công trình không thuận lợi để đào.
Đối với thang máy được thiết kế không hố PIT, những chức năng kỹ thuật đó phải được giải quyết bằng các phương án khác ngay từ thiết kế, chẳng hạn:
- bố trí lại kết cấu cabin và hệ truyền động;
- sử dụng giải pháp giảm chấn phù hợp;
- kiểm soát chặt hành trình cabin;
- tạo không gian an toàn bằng cơ cấu chuyên dụng;
- sử dụng bệ hoặc sàn kỹ thuật tại tầng thấp nhất;
- bổ sung các cơ cấu bảo vệ phục vụ vận hành và bảo trì.
Do đó:
Không hố PIT là đặc tính của toàn bộ hệ thống thang máy, chứ không phải việc đơn giản bỏ đi một hạng mục xây dựng.
Điều gì quyết định độ an toàn của thang không hố PIT?
Hố PIT không phải là yếu tố duy nhất quyết định một chiếc thang có an toàn hay không.
Một thang không PIT vẫn phải bảo đảm đầy đủ các lớp an toàn cần thiết của một hệ thống vận chuyển người, bao gồm:
Hệ thống kiểm soát hành trình: cabin phải dừng trong phạm vi thiết kế và không được di chuyển vượt quá giới hạn an toàn.
Cửa tầng và khóa cửa: phải ngăn người sử dụng tiếp cận giếng thang khi cabin chưa ở đúng vị trí.
Hệ thống phanh và bảo vệ chuyển động bất thường: phải hoạt động đúng chức năng trong các tình huống được thiết kế.
Kết cấu chịu lực: khung thang, cabin, ray, hệ thống treo và các liên kết với công trình phải đủ khả năng chịu tải.
Kiểm soát quá tải và các mạch điện an toàn: giúp ngăn vận hành trong những trạng thái không bảo đảm điều kiện thiết kế.
Hệ thống cứu hộ: phải có phương án đưa người ra khỏi cabin khi mất điện hoặc thang dừng bất thường.
Đặc biệt đối với nhà cải tạo, kết cấu của thang và kết cấu hiện hữu của ngôi nhà cần được xem xét như một hệ thống hoàn chỉnh, chứ không chỉ kiểm tra riêng bộ thang.
Thang không PIT có kém an toàn hơn thang có PIT?
Không thể kết luận như vậy.
Một chiếc thang có hố PIT đầy đủ nhưng sử dụng thiết bị không phù hợp, lắp đặt sai, khóa cửa hoạt động không tốt hoặc không được bảo trì đúng thì vẫn có thể phát sinh nguy cơ.
Ngược lại, một thang không PIT được:
- thiết kế đúng cho cấu hình đó;
- sử dụng thiết bị phù hợp;
- đáp ứng yêu cầu kỹ thuật áp dụng;
- lắp đặt đúng;
- thử nghiệm đầy đủ;
- và kiểm định đạt yêu cầu
thì có thể đáp ứng yêu cầu an toàn đối với mục đích sử dụng được thiết kế.
Kiểm định đặc biệt quan trọng với thang không hố PIT
Người sử dụng gần như không thể tự đánh giá các khoảng cách kỹ thuật, hệ thống phanh, khóa cửa, cơ cấu giới hạn hành trình hay các thiết bị bảo vệ bên trong thang.
Đây chính là lý do kiểm định kỹ thuật an toàn có ý nghĩa rất lớn.
Sau khi hoàn tất lắp đặt, việc kiểm định giúp đánh giá chiếc thang ở trạng thái hoàn chỉnh tại chính công trình, thay vì chỉ dựa vào thông số hoặc chất lượng từng linh kiện riêng lẻ.
Với thang mini không hố PIT, khách hàng càng nên quan tâm đến:
- thang thuộc loại thiết bị nào;
- tiêu chuẩn, quy chuẩn nào được áp dụng;
- model có thực sự được thiết kế cho PIT nông/không PIT hay không;
- hồ sơ kỹ thuật có đầy đủ hay không;
- và quan trọng nhất: thang sau khi lắp đặt có được kiểm định và xác nhận đạt yêu cầu kỹ thuật an toàn hay không.
5. Kiểm định – bước xác nhận độc lập chiếc thang có đủ điều kiện an toàn để sử dụng
Đây là điểm rất dễ bị khách hàng bỏ qua.
Một đơn vị cung cấp có thể khẳng định:
- máy kéo tốt;
- cáp tốt;
- hệ thống điều khiển tốt;
- khung kết cấu chắc chắn;
- thiết bị an toàn đầy đủ.
Nhưng tất cả những điều đó vẫn là các yếu tố cấu thành.
Sau khi chiếc thang hoàn thành, cần có một bước đánh giá toàn bộ hệ thống trong trạng thái đã lắp đặt.
Đó chính là kiểm định kỹ thuật an toàn.
QCVN 32 quy định rõ rằng chỉ được sử dụng thang máy khi thang đã được kiểm định kỹ thuật an toàn và đạt yêu cầu.
Quy trình kiểm định thang máy hiện hành theo QTKĐ:02-2021/BLĐTBXH, ban hành kèm Thông tư 12/2021/TT-BLĐTBXH, áp dụng cả đối với thang máy thuộc QCVN 32:2018. Quy trình bao gồm kiểm định lần đầu, kiểm định định kỳ và kiểm định bất thường.
Kiểm định không chỉ là “đóng tem”
Quá trình kiểm định bao gồm nhiều bước, trong đó có:
- Kiểm tra hồ sơ và lý lịch thang máy.
- Kiểm tra tình trạng kỹ thuật.
- Kiểm tra và thử hoạt động.
- Thực hiện các chế độ thử theo quy trình.
- Đánh giá kết quả và lập biên bản.
Quy trình hiện hành quy định bước kiểm định tiếp theo chỉ được tiến hành khi bước trước đạt yêu cầu. Nếu thang đạt yêu cầu kỹ thuật an toàn, kiểm định viên thực hiện việc dán tem kiểm định và tổ chức kiểm định cấp giấy chứng nhận kết quả kiểm định theo quy định. Nếu không đạt, biên bản phải nêu rõ nguyên nhân và yêu cầu khắc phục.
Đây chính là giá trị quan trọng của kiểm định:
Kiểm định là bước đánh giá độc lập xem chiếc thang hoàn chỉnh, tại thời điểm kiểm tra, có đáp ứng yêu cầu kỹ thuật an toàn hay không.
Do đó, kiểm định không thay thế cho thiết kế tốt, linh kiện tốt hay lắp đặt tốt.
Ngược lại, nó là bước kiểm chứng xem những yếu tố đó khi kết hợp thành một hệ thống thực tế có đạt yêu cầu hay không.
6. Kiểm định lần đầu đặc biệt quan trọng với an toàn thang máy gia đình
Kiểm định lần đầu được thực hiện sau khi thang hoàn thiện và trước khi đưa vào khai thác theo quy định áp dụng.
Đối với khách hàng, đây là một mốc rất quan trọng.
Trước khi gia đình bắt đầu sử dụng thang thường xuyên, nên kiểm tra:
- Biên bản kiểm định.
- Tem kiểm định.
- Giấy chứng nhận kết quả kiểm định.
- Tải trọng được phép.
- Các thông số của thang.
- Hồ sơ kỹ thuật.
- Hướng dẫn vận hành.
- Quy trình cứu hộ.
- Hồ sơ bảo trì.
Một chiếc thang mới lắp đặt nhưng chưa hoàn thành việc kiểm định cần thiết không nên được coi là đã hoàn thiện đầy đủ để đưa vào sử dụng.
7. An toàn thang máy gia đình không kết thúc sau ngày kiểm định
Kiểm định cho biết tình trạng kỹ thuật của thang tại thời điểm đánh giá.
Nhưng thang máy là một hệ thống hoạt động lâu dài.
Cáp, puli, bánh dẫn hướng, khóa cửa, phanh, cảm biến và các linh kiện chuyển động đều chịu ảnh hưởng của thời gian và tần suất sử dụng.
Vì vậy cần phân biệt:
Kiểm định là đánh giá kỹ thuật an toàn theo quy định.
Bảo trì, bảo dưỡng là hoạt động duy trì trạng thái kỹ thuật của thiết bị trong quá trình sử dụng.
Hai hoạt động này không thay thế cho nhau.
QCVN 32 quy định thang máy gia đình trong quá trình sử dụng phải được bảo dưỡng định kỳ không quá 3 tháng một lần; giữa các lần bảo dưỡng cũng phải thực hiện kiểm tra để phát hiện và xử lý kịp thời các nguy cơ. Quy chuẩn đồng thời yêu cầu mỗi thang có sổ theo dõi hoạt động hiệu chỉnh, bảo dưỡng, bảo trì và sửa chữa.
Theo quy trình kiểm định năm 2021, đối với các công trình ngoài nhóm chung cư, văn phòng, trung tâm thương mại, bệnh viện, khách sạn, nhà máy hoặc khu vực công cộng, thời hạn kiểm định định kỳ là 3 năm; thang có thời gian sử dụng trên 15 năm được kiểm định định kỳ 1 năm một lần, và kiểm định viên có thể quyết định rút ngắn thời hạn tùy tình trạng thiết bị.
8. Khách hàng nên kiểm tra gì khi mua thang máy gia đình?
Thay vì chỉ hỏi:
“Máy kéo của hãng nào?”
Khách hàng nên hỏi thêm:
1. Thang này áp dụng quy chuẩn nào?
Nhà cung cấp phải xác định được loại thiết bị và cơ sở kỹ thuật áp dụng.
2. Hồ sơ thiết bị có đầy đủ hay không?
Các bộ phận quan trọng cần có thông tin rõ ràng về nhà sản xuất, nguồn gốc và tài liệu kỹ thuật.
3. Các cơ cấu bảo vệ chính là gì?
Ví dụ:
- hệ thống phanh;
- khóa cửa;
- kiểm soát vượt tốc;
- chống quá tải;
- giới hạn hành trình;
- hệ thống cứu hộ;
- các mạch điện an toàn.
4. Khung và hố thang được thiết kế như thế nào?
An toàn kết cấu phải được xem xét cùng với an toàn thiết bị.
5. Ai thực hiện lắp đặt?
Lắp đặt thang máy là công việc kỹ thuật chuyên ngành, không nên được xem như một hạng mục xây dựng thông thường.
6. Ai thực hiện kiểm định?
Việc kiểm định phải được thực hiện bởi tổ chức và kiểm định viên đáp ứng điều kiện theo quy định.
7. Có bàn giao đầy đủ hồ sơ kiểm định và bảo trì không?
Đây là tài liệu quan trọng trong suốt vòng đời sử dụng của thang.
9. Thiết bị tốt là điều kiện cần – kiểm định đạt yêu cầu là bước xác nhận quan trọng
An toàn của thang máy gia đình không nên được đánh giá bằng một yếu tố đơn lẻ.
Một chiếc thang sử dụng linh kiện cao cấp nhưng lắp đặt không đúng vẫn có thể mất an toàn.
Một kết cấu rất chắc nhưng hệ thống cửa hoặc cứu hộ không phù hợp vẫn chưa đủ.
Và ngay cả khi nhà cung cấp tin rằng mọi thiết bị đã hoạt động tốt, chiếc thang vẫn cần được kiểm tra và đánh giá theo quy trình kỹ thuật trước khi được xem là đủ điều kiện đưa vào khai thác.
Có thể tóm tắt bằng một nguyên tắc:
An toàn thang máy gia đình = đúng tiêu chuẩn + thiết bị phù hợp + kết cấu đúng + lắp đặt chuẩn + kiểm định đạt + bảo trì đúng.
Trong đó, mục tiêu cuối cùng không phải là chiếc thang chạy nhanh hơn, đẹp hơn hay sử dụng linh kiện đắt tiền hơn.
Mục tiêu cuối cùng là bảo vệ người sử dụng.
Và đối với một thiết bị vận chuyển con người như thang máy gia đình, đó phải luôn là tiêu chí được đặt lên trước tất cả những yếu tố khác.
Tiêu chuẩn quan trọng áp dụng cho lắp đặt thang máy gia đình
- QCVN 32:2018/BLĐTBXH – Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn lao động đối với thang máy gia đình, ban hành kèm Thông tư 15/2018/TT-BLĐTBXH; hiện được cơ sở dữ liệu tiêu chuẩn ghi nhận còn hiệu lực. Xem thêm tại đây.
- QCVN 02:2019/BLĐTBXH – Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn lao động đối với thang máy. Tải về QCVN02_2019_BLDTBXH
- QTKĐ:02-2021/BLĐTBXH – Quy trình kiểm định kỹ thuật an toàn thang máy, ban hành kèm Thông tư 12/2021/TT-BLĐTBXH.
